Κρήνες

Η έλλειψη νερού στις πόλεις της Κρήτης αποτελούσε ανέκαθεν ιστορικά μεγάλο πρόβλημα και αντιμετωπιζόταν με την κατασκευή δεξαμενών, πηγαδιών, αλλά και κρηνών. Στο Ρέθυμνο  η κατασκευή δημόσιων κρηνών ήταν η κύρια λύση για την υδροδότηση της πόλης. Η πηγή που τροφοδοτούσε αρχικά την πόλη ήταν η «μάνα του νερού», στο λόφο του Εβλιγιά που βρίσκεται κοντά στο εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη και χρονολογείται από τους βυζαντινούς χρόνους. Στο τέλος της Τουρκοκρατίας, μετά τις βελτιώσεις και τις παρεμβάσεις Ενετών και Τούρκων που με τα χρόνια έφεραν το νερό μέσα στην πόλη, το μεγαλύτερο έργο υδροδότησης εγκαινιάστηκε το 1893. Ήταν μια δεξαμενή ύδρευσης στην περιοχή του Μασταμπά, δυτικά του Τζαμιού Βελί Πασά .

Σήμερα στο Ρέθυμνο σώζονται οχτώ δημόσιες κρήνες και μια ιδιωτική, αποτελώντας ένα κομμάτι της πολιτισμικής κληρονομιάς της πόλης από την περίοδο της ενετοκρατίας και έπειτα. Οι περισσότερες ανήκουν στον τύπο «esme», που είναι η απλούστερη μορφή κρήνης και είναι κατασκευασμένες από την οικογένεια Τουρκοκρητικών, την οικογένεια των Κλαψάρηδων, η ίδια που κατασκεύασε και το Τουρκικό Σχολείο . Οι επιγραφές όλων των τούρκικων κρηνών είναι σχεδόν πανομοιότυπες και έχουν φυτική ανάγλυφη διακόσμηση και αραβικούς χαρακτήρες τοποθετημένους μέσα σε οχτώ ισομεγέθη ορθογώνια παραλληλόγραμμα, χωρισμένα σε δύο στήλες των τεσσάρων. Οι περισσότερες απ’ αυτές τις κρήνες σταμάτησαν να λειτουργούν στα μέσα του 20ού αιώνα, όταν όλα τα σπίτια του Ρεθύμνου είχαν πλέον συνδεθεί στο κεντρικό σύστημα ύδρευσης της πόλης.

Η  Κρήνη Ριμόντι  στην πλατεία Τίτου Πετυχάκη είναι η πλέον σημαντική στο Ρέθυμνο και ο μύθος αναφέρει ότι όποιος πιει νερό από αυτήν,  θα μείνει για πάντα νέος.

Στη βορειοδυτική γωνία του Δημοτικού κήπου, επί της οδού Ηγουμένου Γαβριήλ, βρίσκεται η «Μεσκηνόβρυση», με ανάγλυφη τουρκική επιγραφή που αναφέρει: «Να μην βασκαθεί ποτέ αυτή η κρήνη που ανήκει σε αυτή τη συνοικία και κατασκευάστηκε από το γιο του Κλαψάρη Γιουνούς Αγά, Εδέμ Μπέη. Όποιος διψά ας πίνει νερό για την ψυχή μου και ας προσευχηθεί. Τη βρύση θα τη συντηρεί αυτός που την έχτισε. 1863». Η κρήνη αυτή εξυπηρετούσε τους λεπρούς της πόλης που ήταν απομονωμένοι στην περιοχή μεταξύ του Τιμίου Σταυρού και του σημερινού νεκροταφείου. Όταν διανοίχτηκε η οδός Ηλιακάκη, κατεδαφίστηκε η κρήνη και η επιγραφή της μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση.

Η κρήνη που βρίσκεται στο πάρκο απέναντι από τη Στρατολογία, παλιότερα βρισκόταν στη γωνία των δρόμων Πατριάρχου Γρηγορίου και Ψιλλάκη, πάνω στον εξωτερικό μαντρότοιχο του 3ου Δημοτικού σχολείου όπου μεταφέρθηκε κατά τη διάνοιξη της οδού Ψιλλάκη. Αποτελείται από ένα βάθρο, τέσσερις κόγχες και η επιγραφή της αναφέρει: «Αυτή η κρήνη είναι για τη γειτονιά και το έργο το έκαμε ο Εδέμ Μπέης, γιος του Κλαψάρη Γιουνούς Αγά. 1863».

Η κρήνη στην οδό Πατριάρχου Γρηγορίου 27 που βρίσκεται στην περιοχή «Ελιδάκι», έχει την επιγραφή της με ανάγλυφους αραβικούς χαρακτήρες, εντοιχισμένη στον εξωτερικό τοίχο του σπιτιού, πάνω από καμάρα, αναφέροντας: « Έργο του γιου του Κλαψάρη Γιουνούς Αγά, Κασίμ Μπέη. Εσύ που θα πιεις νερό και θα πάρεις απ’ αυτή τη βρύση δεν πρέπει μόνο να πάρεις νερό, αλλά θα πρέπει να ελεήσεις την ψυχή μου και να προσευχηθείς για την αγάπη του Θεού. Ελέησε την ψυχή μου να βρει τον Παράδεισο. 1863.»

Η κρήνη στην οδό Νικηφόρου Φωκά 63 (Μακρύ Στενό), δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί χρονικά, αφού η επιγραφή της, που βρισκόταν πάνω από τον κατεστραμμένο κρουνό της, δε σώζεται.

Η κρήνη που σήμερα βρίσκεται στον τοίχο της αστυνομίας Ρεθύμνου, βρισκόταν αρχικά απέναντι στον αριθμό 84 της οδού Μελισσηνού και υδροδοτούσε τη συνοικία Τσικούρ Μποστάν. Σύμφωνα με την αραβική επιγραφή, η κρήνη κατασκευάστηκε το 1785 ή 1882.

Η κρήνη της οδού Κορωναίου έχει ανάγλυφη επιγραφή με φυτική διακόσμηση που αναφέρει: «Αυτή η κρήνη έγινε για να πίνει νερό ο λαός. Όποιος πιει νερό και ξεδιψάσει ας προσευχηθεί για την ψυχή εκείνου που την έχτισε. 1863». Λίγο πιο δεξιά και ψηλότερα υπάρχει μικρότερη αραβική επιγραφή που γράφει: « Να μη βασκαθεί αυτός ο τοίχος. Τον έχτισε ο Οσμάν Αφέντης».

Η κρήνη στην οδό Αρκαδίου και Ουγκώ εξυπηρετούσε, εκτός από τους κατοίκους της περιοχής, και τους πιστούς του Τζαμιού Καρά Μουσά Πασά, στον εξωτερικό τοίχο του οποίου βρίσκεται. Η κρήνη είναι στεγασμένη με θόλο και έχει δύο όψεις: Μια από την πλευρά της οδού Αρκαδίου και μια από την αυλή του τζαμιού για χρήση των πιστών. Κάτω από το θόλο της κρήνης, από την οδό Β. Ουγκώ, γίνεται και η είσοδος στο προαύλιο του τζαμιού.

Η κρήνη στην οδό Ν. Πατελάρου 14 είναι ιδιωτική και χρονολογείται από την εποχή της ενετοκρατίας. Εξυπηρετούσε τις ανάγκες του καθολικού ιερατείου του παρεκκλησίου και διαθέτει μια εντυπωσιακή κόγχη, όπου δυο πουλιά βρίσκονται εκατέρωθεν ενός βάζου με άνθη.