Χρωμοναστήρι

Tο Χρωμοναστήρι στο νομό Ρεθύμνου είναι ένα χωριό δίπλα στους Πρινέδες και τα Καπεδιανά και απέχει 10 περίπου χιλιόμετρα νοτιοανατολικά  από το Ρέθυμνο.

Βορειοανατολικά του Βρύσινα  σε υψόμετρο 360 μέτρων,  το Χρωμοναστήρι είναι από τους σημαντικότερους ιστορικούς οικισμούς του Ρεθύμνου και χτίστηκε γύρω στον 12ο-13ο αιώνα. Μέχρι το 1299 ανήκε στον Βυζαντινό άρχοντα Γεώργιο Χορτάτζη και αργότερα παραχωρήθηκε στον Αλέξιο Καλλέργη.

Για την ονομασία του υπάρχει η εκδοχή που κάνει λόγο για τη συνύπαρξη του χωριού και του μοναστηριού της Παναγιάς Κεράς από τη Β’ βυζαντινή και τη ενετική περιόδο, δηλαδή Χωριό-Μοναστήρι. Μάλιστα, σε βενετικά και οθωμανικά έγγραφα συναντάται γραμμένο Χωριομοναστήριον και Χώρα Μοναστήρ. Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι ονομάστηκε έτσι από την κίτρινη ώχρα με την οποία ήταν βαμμένο το μοναστήρι ή επειδή η εκκλησία είχε πολλές χρωματιστές εικόνες (χρώμα +μοναστήρι).

Σήμερα το Χρωμοναστήρι με τους 350 κατοίκους, είναι ένας γραφικός οικισμός με σπουδαία παρακαταθήκη από το παρελθόν τη βενετσιάνικη φρουριακού τύπου αρχιτεκτονική.

Τα ενετικά κτίσματα με τα εντυπωσιακά θυρώματα είναι διάσπαρτα στο χωριό, ενώ από τα σημαντικότερα αξιοθέατα αποτελεί η βίλα Κλόντιο στα ανατολικά του χωριού, μέγαρο και θερινή κατοικία της ομώνυμης αρχοντικής ενετικής οικογένειας. Στην Τουρκοκρατία το μέγαρο χρησίμευε σαν κατοικία Τούρκου Αγά. Σήμερα εκεί στεγάζεται το Στρατιωτικό Μουσείο Χρωμοναστηρίου  που περιλαμβάνει εκθέματα διαφόρων εποχών, όπως στρατιωτικές στολές, όπλα, παράσημα και άλλα. Κοντά στο μουσείο, στην κεντρική πλατεία του χωριού βρίσκεται και ένα ακόμα ενδιαφέρον αξιοθέατο για τον επισκέπτη του Χρωμοναστηρίου, ο Mύλος του Πρινάρη. Το κτίριο πιθανολογείται ότι κατασκευάστηκε στις αρχές του 18ου αιώνα και είναι το παλιό ελαιοτριβείο ιδιοκτησίας Πριναράκη και λειτουργούσε κανονικά μέχρι το 1958. Σήμερα, μετά τη ανακαίνιση και αναστήλωσή του, λειτουργεί ως μουσείο και κέντρο εκπαίδευσης και ενημέρωσης για τον πολιτισμό της ελιάς, του λαδιού και των μύλων.

Στην περιφέρεια του χωριού υπάρχουν δύο σημαντικοί βυζαντινοί ναοί, της Παναγίας Κεράς με τοιχογραφίες του 11ου και 14ου αιώνα και του Αγίου Ευτυχίου στη θέση Μετόχι του Περδίκη με τοιχογραφίες του 11ου αιώνα που θεωρούνται από τις παλαιότερες στην Κρήτη. Η Ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο, ενώ μεγάλο πανηγύρι γίνεται στη γιορτή του Αγίου Παντελεήμονα (27 Ιουλίου).

Το γραφικό Χρωμοναστήρι που αποτελεί φορέα πολιτισμού και διατηρεί αναλλοίωτη την παράδοση, το 2005, 2007, 2008 και 2009 έλαβε το βραβείο καθαρότερου οργανωμένου παραδοσιακού οικισμού από τη Νομαρχιακή Επιτροπή Τουριστικής Προβολής Ρεθύμνου.